โครงการหมู่บ้านฝ้ายหลวงพะเยาโมเดล (รหัสโครงการ 1615) ในระยะไตรมาสที่ 1

การดำเนินงานในระยะตั้งต้นของโครงการ โดยให้ความสำคัญกับ “การสำรวจและวิเคราะห์ศักยภาพเชิงพื้นที่ของเครือข่ายฝ้ายหลวง” เป็นแกนหลักของการพัฒนา เพื่อสร้างฐานข้อมูลเชิงระบบ (systematic baseline data) ที่สามารถใช้เป็นรากฐานในการออกแบบกิจกรรมเชิงพัฒนาในระยะถัดไป การดำเนินงานในช่วงเวลาดังกล่าวใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) ผสานกับการวิเคราะห์เชิงพื้นที่ทางสังคม (socio-spatial analysis) เพื่อให้เกิดความเข้าใจในมิติของทรัพยากร บุคลากร เครือข่าย และบริบททางวัฒนธรรมของแต่ละพื้นที่อย่างรอบด้าน

การสำรวจพื้นที่ดำเนินการครอบคลุม 4 อำเภอในจังหวัดพะเยา ได้แก่ อำเภอเมือง อำเภอเชียงคำ อำเภอดอกคำใต้ และอำเภอจุน โดยทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยพะเยาได้ร่วมกับตัวแทนเครือข่ายฝ้ายหลวงในพื้นที่ลงเก็บข้อมูลภาคสนาม ผ่านกิจกรรมการประชุมชี้แจง การสัมภาษณ์เชิงลึก (in-depth interview) การสนทนากลุ่ม (focus group discussion) และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม (participant observation) กลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยเกษตรกรผู้ปลูกฝ้าย กลุ่มแม่บ้าน กลุ่มทอผ้า ปราชญ์ชาวบ้าน รวมถึงองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งถือเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลักในระบบการผลิตและแปรรูปฝ้ายหลวง การดำเนินกิจกรรมดังกล่าวไม่เพียงเป็นการเก็บข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพเท่านั้น แต่ยังเป็นกระบวนการสร้างความสัมพันธ์ (engagement) และความไว้วางใจระหว่างนักวิจัยกับชุมชน อันเป็นปัจจัยสำคัญต่อความสำเร็จของโครงการในระยะยาว

ผลจากการสำรวจทำให้สามารถจำแนกระดับศักยภาพของเครือข่ายฝ้ายหลวงในแต่ละพื้นที่ออกเป็น 3 ระดับหลัก ได้แก่ ต้นน้ำ (การปลูกและจัดการวัตถุดิบ) กลางน้ำ (การแปรรูปเส้นฝ้ายและผลิตภัณฑ์เบื้องต้น) และปลายน้ำ (การพัฒนาผลิตภัณฑ์และการตลาด) โดยพบว่าแต่ละพื้นที่มีจุดเด่นและข้อจำกัดที่แตกต่างกัน เช่น บางชุมชนมีศักยภาพด้านการปลูกฝ้ายหลวงที่เข้มแข็ง แต่ยังขาดองค์ความรู้ด้านการแปรรูป ขณะที่บางพื้นที่มีทักษะด้านงานหัตถกรรมและการทอผ้า แต่ขาดวัตถุดิบคุณภาพดีจากภายในชุมชนเอง ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการเชื่อมโยงเครือข่ายระหว่างพื้นที่ เพื่อสร้างระบบการผลิตแบบบูรณาการตลอดห่วงโซ่คุณค่า (value chain integration) ซึ่งจะเป็นแนวทางสำคัญในการยกระดับเศรษฐกิจชุมชนในระยะต่อไป

นอกจากนั้น การสำรวจยังนำไปสู่การจัดทำฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ของเครือข่ายฝ้ายหลวงในระดับชุมชน ซึ่งประกอบด้วยข้อมูลด้านจำนวนสมาชิกกลุ่ม พื้นที่เพาะปลูก ปริมาณผลผลิต รูปแบบการแปรรูป เครื่องมือและเทคโนโลยีที่ใช้ ตลอดจนองค์ความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องกับฝ้ายหลวง ฐานข้อมูลดังกล่าวถือเป็น “ทุนความรู้” (knowledge capital) ที่มีความสำคัญต่อการออกแบบกิจกรรมถ่ายทอดเทคโนโลยี การพัฒนาผลิตภัณฑ์ และการวางแผนเชิงกลยุทธ์ของโครงการ ทั้งยังสามารถใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงสำหรับการพัฒนาในระดับนโยบายท้องถิ่นและระดับจังหวัดได้ในอนาคต

ในเชิงผลลัพธ์ การดำเนินงานในไตรมาสที่ 1 ส่งผลให้เกิดความเข้าใจร่วมกันระหว่างนักวิจัยและชุมชนเกี่ยวกับทิศทางการพัฒนา “ฝ้ายหลวงพะเยาโมเดล” อย่างเป็นรูปธรรม ชุมชนมีการรับรู้ถึงคุณค่าของทรัพยากรท้องถิ่นและบทบาทของตนเองในระบบการผลิตมากยิ่งขึ้น ขณะเดียวกัน เครือข่ายความร่วมมือระหว่างกลุ่มต่าง ๆ ได้เริ่มก่อตัวและมีแนวโน้มพัฒนาไปสู่ความร่วมมือเชิงโครงสร้างในอนาคต อันจะนำไปสู่การเสริมสร้างความเข้มแข็งของเศรษฐกิจฐานรากและการอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างยั่งยืน

สำหรับแผนการดำเนินงานในไตรมาสถัดไป โครงการจะนำผลการวิเคราะห์จากการสำรวจมาพัฒนาเป็นกิจกรรมเชิงปฏิบัติการที่ตอบโจทย์บริบทของแต่ละพื้นที่ โดยเน้นการถ่ายทอดเทคโนโลยีที่เหมาะสม การทดลองพัฒนาผลิตภัณฑ์ต้นแบบ และการจัดทำแนวทางปฏิบัติมาตรฐาน (Standard Operating Procedure: SOP) เพื่อให้ชุมชนสามารถนำองค์ความรู้ไปใช้ประโยชน์ได้จริง ทั้งนี้ การดำเนินงานในระยะต่อไปจะยังคงยึดหลักการมีส่วนร่วมของชุมชนเป็นสำคัญ เพื่อให้การพัฒนาเป็นไปอย่างสอดคล้องกับบริบททางสังคม วัฒนธรรม และเศรษฐกิจของพื้นที่อย่างแท้จริง

รายงานความก้าวหน้า ไตรมาส 3

รหัสโครงการ:1615

ชื่อโครงการ:หมู่บ้านฝ้ายหลวงพะเยาโมเดล

หน่วยงานรับผิดชอบ:คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา

1. กระบวนการดำเนินงานวิจัยและกิจกรรมในพื้นที่ (Methodology & Field Activities)

ในไตรมาสที่ 3 โครงการวิจัยได้มุ่งเน้นการบูรณาการกระบวนการทำงานตั้งแต่ต้นน้ำ (การบริหารจัดการวัตถุดิบชีวภาพ) ไปจนถึงปลายน้ำ (การทดสอบรูปแบบการใช้ประโยชน์ในพื้นที่ปฏิบัติการทางสังคม) โดยมีรายละเอียดการดำเนินงานเชิงวิจัย 3 ส่วนหลัก ดังนี้

1.1 การสำรวจและจัดเตรียมทรัพยากรต้นน้ำเพื่อการทดสอบเทคโนโลยี

• รายละเอียดการดำเนินงาน:ทีมวิจัยนำโดย นายปณิธาน ประมูล (หัวหน้าโครงการ) ร่วมกับ นางสาวสุลักษณา เป็กทอง (ผู้ประสานงานชุมชน) ได้ลงพื้นที่เชิงรุกเพื่อสำรวจและรวบรวม "ฝ้ายดิบรวม (ปุยที่มีเมล็ด) พันธุ์ท้องถิ่น" จำนวน 100 กิโลกรัม กระบวนการนี้ถือเป็นขั้นตอนสำคัญในการจัดเตรียมตัวอย่างวัตถุดิบ (Raw Material) ที่มีความหลากหลายทางสายพันธุ์และสภาพแวดล้อม เพื่อนำมาเป็นปัจจัยนำเข้า (Input) สำหรับการทดสอบประสิทธิภาพของเครื่องจักรเทคโนโลยีการจัดการฝ้ายหลังเก็บเกี่ยวในระยะต่อไป (ได้แก่ เครื่องแยกเมล็ด เครื่องอบแห้ง และกระบวนการสกัดน้ำมัน)
• พื้นที่วิจัยเป้าหมาย:บูรณาการความร่วมมือจากเครือข่ายฝ้ายหลวงใน 4 อำเภอ โดยมีศูนย์กลางการปลูกหลักที่ ต.หนองหล่ม (อ.ดอกคำใต้) และเชื่อมโยงวัตถุดิบสมทบจากเครือข่ายพื้นที่ ต.แม่กา (อ.เมือง) ต.หย่วน (อ.เชียงคำ) และ ต.เชียงม่วน (อ.เชียงม่วน)

ภาพที่ 1: ภาพกระบวนการทำงานของทีมวิจัยและเครือข่ายเกษตรกรในการรวบรวมและคัดแยกฝ้ายดิบรวมจำนวน 100 กิโลกรัม เพื่อเตรียมความพร้อมสำหรับกระบวนการแปรรูป

1.2 การทดสอบพื้นที่ปฏิบัติการทางสังคมเพื่อขับเคลื่อน "เศรษฐกิจหน้าบ้าน" (Social Lab & Front-yard Economy)

• รายละเอียดการดำเนินงาน:เมื่อวันที่ 27 เมษายน 2569 ทีมวิจัยร่วมกับเครือข่ายชาวบ้านธาตุ ซอย 6 (กลุ่มผู้สูงอายุ ช่างฟ้อน กลุ่มแม่บ้านทอผ้า และเยาวชน) ได้จัดกระบวนการเปิดพื้นที่ "กาดกองน้อย ซอย 6" เพื่อสาธิตผลลัพธ์ของงานวิจัยเชิงพื้นที่ โดยมุ่งเน้นการนำเสนอโมเดล "เศรษฐกิจหน้าบ้าน" (Front-yard Economy) ที่ผสานภูมิปัญญาไทลื้อ อาหารพื้นบ้าน และผลิตภัณฑ์ชุมชนเข้าด้วยกัน กิจกรรมนี้ได้รับเกียรติจากคณะผู้บริหาร สกสว. นำโดย ศ. ดร.วิษณุ มีอยู่ (รองผู้อำนวยการ สกสว.) และ รศ. ดร.สุดสวาสดิ์ ดวงศรีไสย์ พร้อมด้วยผู้บริหารมหาวิทยาลัยพะเยา ลงพื้นที่เพื่อประเมินศักยภาพและติดตามผลการนำงานวิจัยไปใช้ประโยชน์จริง (Utilization) ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงกลไกการสร้างเศรษฐกิจวัฒนธรรมที่ยั่งยืน
• พื้นที่วิจัยเป้าหมาย:กาดกองน้อย ซอย 6 บ้านธาตุสบแวน อ.เชียงคำ จ.พะเยา

ภาพที่ 2: ภาพบรรยากาศคณะผู้บริหาร สกสว. และ ม.พะเยา ลงพื้นที่เยี่ยมชมและประเมินผลการดำเนินงาน ณ พื้นที่วิจัยกาดกองน้อย ซอย 6

ภาพที่ 3: ภาพชาวชุมชนร่วมสาธิตภูมิปัญญาไทลื้อและการจัดการพื้นที่แบบ "เศรษฐกิจหน้าบ้าน" เพื่อนำเสนอนวัตกรรมทางสังคมต่อคณะผู้ทรงคุณวุฒิ

1.3 การถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีสู่เยาวชน (Knowledge Transfer)

• รายละเอียดการดำเนินงาน:เพื่อให้เกิดความยั่งยืนขององค์ความรู้งานวิจัย เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2569 ทีมวิจัยได้ใช้พื้นที่ "Studio ฝ้ายหลวง" เป็นศูนย์กลางในการถ่ายทอดเทคโนโลยี (Technology Transfer) และกระบวนการจัดการฝ้ายแบบครบวงจรให้แก่กลุ่มเยาวชน โดยเปิดรับคณะครูและนักเรียนจากโรงเรียนปงรัชดาภิเษก อ.ปง จ.พะเยา เข้าศึกษาดูงาน กระบวนการเรียนรู้ครอบคลุมตั้งแต่การจัดการวัตถุดิบต้นน้ำ การย้อมสีธรรมชาติ ไปจนถึงการออกแบบผลิตภัณฑ์เชิงนิเวศ (เช่น ผ้าพันคอ และพวงกุญแจ) เพื่อปลูกฝังจิตสำนึกและต่อยอดทุนทางวัฒนธรรมในระดับเยาวชน
• พื้นที่วิจัยเป้าหมาย:Studio ฝ้ายหลวง กาดหล่ายต้า ต.แม่ต๋ำ อ.เมือง จ.พะเยา

ภาพที่ 4: ภาพคณะครูและนักเรียน รร.ปงรัชดาภิเษก ขณะรับฟังการบรรยายเชิงปฏิบัติการกระบวนการผลิตฝ้าย ณ Studio ฝ้ายหลวง

ภาพที่ 5: ภาพกิจกรรมการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมของเยาวชนผ่านผลิตภัณฑ์จากฝ้าย เช่น ผ้าพันคอ หรือพวงกุญแจ

2. การบูรณาการผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในกระบวนการวิจัย (Stakeholder Engagement)

การขับเคลื่อนโครงการในไตรมาสนี้ อาศัยความร่วมมือจากกลไกพหุภาคี ได้แก่

• กลุ่มผู้กำหนดนโยบายและหน่วยงานให้ทุน:คณะผู้บริหารจาก สกสว. และมหาวิทยาลัยพะเยา ในฐานะผู้ติดตาม ประเมินผล และหนุนเสริมทิศทางนโยบายการวิจัย
• กลุ่มนักวิจัย:ทีมงานจากมหาวิทยาลัยพะเยา ผู้พัฒนาและถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม (วทน.) สู่ชุมชน
• กลุ่มองค์กรชุมชนและผู้ผลิต:เครือข่ายฝ้ายหลวงจังหวัดพะเยา (จาก 4 อำเภอ) ผู้เป็นฐานรากในการผลิตวัตถุดิบ และชาวชุมชนกาดกองน้อยบ้านธาตุ ซอย 6 ผู้ร่วมเป็นนักวิจัยชุมชนและกลไกหลักในการขับเคลื่อนพื้นที่
• กลุ่มเยาวชนและสถานศึกษา:คณะครูและนักเรียนจากโรงเรียนปงรัชดาภิเษก ในฐานะกลุ่มเป้าหมายผู้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้เพื่อการอนุรักษ์และการพัฒนาทักษะอาชีพ

3. ผลผลิตและผลลัพธ์เชิงประจักษ์ (Outputs & Outcomes)

• ผลผลิตทางการวิจัย (Research Outputs):1. โครงการจัดเก็บและรวบรวมวัตถุดิบฝ้ายดิบรวมจำนวน 100 กิโลกรัม ที่มีความพร้อมสำหรับใช้เป็นตัวอย่างทดสอบทางวิศวกรรมและการพัฒนาผลิตภัณฑ์

2. เกิดพื้นที่ต้นแบบรูปธรรม "กาดกองน้อย ซอย 6" ที่ถูกนำมาใช้เป็นพื้นที่ทดลองปฏิบัติการทางสังคม

3. เกิดรูปแบบการถ่ายทอดองค์ความรู้ (Knowledge Transfer Model) ผ่าน "Studio ฝ้ายหลวง" ที่สามารถวัดผลสัมฤทธิ์ผ่านกลุ่มผู้เรียนได้จริง

• ผลลัพธ์และผลกระทบที่เกิดขึ้น (Research Outcomes)
   1. มิติเศรษฐกิจและสังคม:พิสูจน์ให้เห็นถึงประสิทธิภาพของโมเดล "เศรษฐกิจหน้าบ้าน" ที่สร้างความสามัคคีในชุมชน เกิดการกระจายรายได้ และยกระดับทุนทางวัฒนธรรมให้กลายเป็นเศรษฐกิจสร้างสรรค์ที่จับต้องได้

2. มิติการอนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรมนุษย์:การดึงเยาวชนเข้ามามีส่วนร่วมช่วยสร้างความตระหนักรู้ต่อคุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น ผสานบริบทโลกยุคใหม่เข้ากับวิถีชีวิตดั้งเดิมได้อย่างกลมกลืน

4. ทิศทางการดำเนินงานวิจัยในระยะต่อไป (ไตรมาส 4)

• การทดสอบและวิจัยเชิงวิศวกรรม:นำวัตถุดิบฝ้ายดิบ 100 กิโลกรัม เข้าสู่กระบวนการเดินเครื่องจักรเพื่อการแยกเมล็ด การอบแห้งควบคุมความชื้น และการสกัดน้ำมัน เพื่อมุ่งสู่เป้าหมายการพัฒนาผลิตภัณฑ์ต้นแบบเชิงนิเวศจำนวน 10 ชนิด
• การจัดการองค์ความรู้:ดำเนินการวิเคราะห์ข้อมูลเพื่อยกร่างและจัดทำคู่มือปฏิบัติมาตรฐาน (SOP) ด้านการจัดการฝ้ายหลังเก็บเกี่ยวสำหรับชุมชน
• การยกระดับโครงสร้างพื้นฐานเพื่อการเรียนรู้:เตรียมการพัฒนาและยกระดับ "Studio ฝ้ายหลวง" และ "กาดกองน้อย" ให้ก้าวสู่การเป็นศูนย์เรียนรู้ต้นแบบด้านนวัตกรรมชุมชนที่พร้อมรองรับการศึกษาดูงานจากภายนอกในระดับภูมิภาคต่อไป